De brug tussen een collectieve warmtevoorziening en de Nederlandse individualist: coöperatieve warmte

Beeld: Henryk Nestrój | Pixabay

Collectieve warmte is op veel plekken efficiënter en goedkoper dan ieder voor zich

Niet alle huishoudens hebben de mogelijkheid om zelf aan de slag te gaan met bijvoorbeeld een warmtepomp. Vaak ontbreekt de kennis of ruimte en het geld voor de investeringen ligt niet op de plank. Maar ook als de mogelijkheid om zelf aan de slag te gaan er wel is, is het vaak handiger om woningen te koppelen met een warmtenet. Meer bewoners kunnen dan gebruikmaken van dezelfde warmtepomp, omdat niet iedereen tegelijkertijd onder de douche stapt. Ook zijn sommige duurzame warmtebronnen niet geschikt voor enkele woningen. Denk aan geothermiebronnen, die een halve stad kunnen verwarmen, of aan aquathermie, die voldoende is voor de hele wijk. Hier komt collectieve warmte met een warmtenet om de hoek kijken. Een warmtenet scheelt ruimte in huis, uitzoekwerk en geregel en de investeringen voor bewoners zijn vaak minder hoog dan als ze zelf aan de slag moeten. De technische en economische potentie van collectieve warmte met een warmtenet is dan ook groot. Hoe meer woningen van het netwerk gebruikmaken, hoe efficiënter een warmtenet wordt. Daarom zijn warmtenetten vooral interessant in dichtbebouwde gebieden. In Nederland staan 4,2 miljoen van de 8 miljoen woningen in stedelijke of hoogstedelijke buurten (minimaal 1.500 adressen per km2). In de gemeentes wordt een warmtenet overwogen voor in totaal 4 miljoen woningequivalenten.

Bouwdichtheid is niet de enige afweging

Voor de haalbaarheid van warmtenetten kijken gemeentes en adviesbureaus vaak naar de bouwdichtheid: als deze te laag is, is een warmtenet te kostbaar.

Maar naast de bouwdichtheid zijn er andere, soms doorslaggevende, eigenschappen van een wijk die pleiten voor een collectieve warmtevoorziening: plekken waar het elektriciteitsnet vol zit, beperkingen op buitenunits van warmtepompen vanwege geluidshinder of beschermd stadsgezicht, beperkte binnenruimte van de woningen, et cetera.

Niet meer dan anders

Om warmtegebruikers te beschermen, moeten warmtebedrijven tarieven in rekening brengen die lager zijn dan de kosten voor warmte uit een cv-ketel. Zo zouden gebruikers de garantie moeten hebben dat ze niet meer betalen dan hun stadsgenoten die niet op het warmtenet zijn aangesloten. Er is een aantal zaken aan de hand met dit principe:

De gasprijs is vaak niet gekoppeld aan de kosten voor de warmte uit het warmtenet. Als de gasprijs stijgt, mogen de warmtetarieven stijgen zonder dat daar een goede reden voor is. Bewoners ervaren dat als niet eerlijk.

Bij de verduurzamingsopgave is het vreemd om duurzame warmte te vergelijken met fossiel gas. Een alternatief kan zijn om te vergelijken met een individuele warmtepomp.

Aantal woningequivalenten waarvoor een bepaalde warmteoptie genoemd wordt. Voor de meeste woningen wordt een warmtenet als optie genoemd. Bron: ECW database transitievisie warmte 2022, BAG 1-1-2023.

De autonome Nederlander wantrouwt warmtenetten

Toch zitten mensen vaak niet te wachten op een warmtenet in hun wijk. De helft van de warmtegebruikers gaf in 2023 aan (zeer) weinig vertrouwen hebben in het feit dat het warmtebedrijf hun belang voor ogen houdt (Motivaction 2023). Veel bewoners maken zich zorgen over de hoge kosten nu en in de toekomst. Het principe niet-meer-dan-anders (NMDA) waaraan warmtebedrijven moeten voldoen, wekt onvoldoende vertrouwen. Bewoners zijn bang dat er onnodig hoge tarieven in rekening worden gebracht als de gasprijs toeneemt.

Daarnaast zijn warmtenetten kostbaar. De aanleg ervan vraagt hoge investeringen, die in de komende decennia terugverdiend moeten worden. Deze investeringen kunnen alleen gedragen worden door grote partijen. Verder levert slechts een beperkt aantal grote bronnen de warmte, meestal uit fossiele bronnen of afvalverbranding. Gebruikers lopen hierdoor aan tegen hoge tarieven en gebrek aan keuze en inspraak.

Het wantrouwen tegen warmtenetten maakt het erg complex om voldoende draagvlak te vinden voor grootschalige warmtenetten. En als – zeg – de helft niet meedoet, betaalt de andere helft grofweg twee keer meer, want het warmtenet wordt dan niet veel kleiner. De kosten en het risico worden hierdoor vaak te hoog en het project strandt voordat het gerealiseerd is.

Collectief, maar dan autonoom

Om toch vaart te kunnen maken met collectieve warmte ontwikkelde Alliander het Buurt Energie Systeem (BES). Dit is een warmtesysteem voor enkele honderden woningen met een duurzame warmtebron in de wijk. Bewoners ontwikkelen het warmteconcept, zijn zelf eigenaar en hebben volledige zeggenschap, waar nodig ondersteund door professionele expertise. De techniek van het Buurt Energie Systeem is modulair, wat wil zeggen dat het op termijn te koppelen is aan een groter warmtesysteem (bijvoorbeeld als er geothermie beschikbaar komt in de stad). Het BES is een combinatie van buurtaanpak, coöperatie en modulaire techniek. Roelof Potters, programmamanager BES bij Alliander, vertelt: “Een duurzame warmteoplossing voor een enkel huishouden is overzichtelijk en begrijpelijk, maar niet zo efficiënt. We zochten naar een schaalniveau dat efficiënter is dan ieder voor zich en dat bewoners nog wel kunnen overzien.”

Lokaal eigenschap

De sleutel is het lokale eigenaarschap. Het uitgangspunt is dat bewoners zelf hun warmteoplossing ontwikkelen en organiseren, met waar nodig professionele ondersteuning. Ze beslissen zelf welke technieken ze toepassen, wat de tarieven zijn en hoe de winst geïnvesteerd wordt. Potters: “Het begint bij een clubje bewoners dat iets wil. Voordat er een oplossing ligt, moet je de wijk al betrekken. Je staat ervan te kijken hoeveel kennis er dan loskomt in een wijk. De één duikt in de techniek, de ander in financiën. Sommige mensen vinden het gewoon fijn om samen iets moois voor de wijk te doen en stellen hun huis open voor de bijeenkomsten. Die technische oplossing komt er dan wel.”

De organisatie van de coöperatie is transparant en de bewoners hebben zeggenschap. Behalve de benodigde professionals voor bijvoorbeeld financiering en onderhoud heeft de organisatie geen mensen in dienst. Het bestuur krijgt een onkostenvergoeding.

Deense buurtwarmte

Tijdens de energiecrisis werd de warmte in sommige buurten in Denemarken niet duurder, maar goedkoper. De coöperatie verdiende veel geld aan de verkoop van duurzaam opgewekte stroom in de buurt en besloot de winst te gebruiken om de warmtetarieven omlaag te brengen.

Kennis zaaien, vertrouwen en draagvlak oogsten

Transparantie en inzichtelijkheid zijn verschillende zaken. Ook als een organisatie volledig transparant is, blijft het voor veel bewoners onbegrijpelijk waar hun warmte vandaan komt en hoe dat betaald wordt. De bewoners in een BESwijk gaan door een leercurve voordat ze het collectieve systeem vertrouwen. Dat vraagt geduld van de bewoners én van de betrokken professionals. Potters: “Een beetje techneut ziet snel dat in een bepaalde wijk maar een stuk of drie oplossingen zinnig zijn. De bewoners hebben vaak een veel langere lijst aan oplossingen die ze willen bekijken. Het vraagt tijd en geduld om daar samen doorheen te gaan om het kennisniveau op peil te krijgen.” Het is dus nodig om goede voorbeelden en kennis te delen. Dat wekt vertrouwen en maakt duidelijk wat de meest haalbare oplossingen zijn.

Kennis en middelen

Energie Samen heeft met Alliander een academie voor buurtwarmte opgezet, inclusief een stappenplan. In deze academie zijn de belangrijkste leerervaringen uit projecten beschikbaar, zodat andere buurten hiervan kunnen leren en sneller van start kunnen. Ook is er een ontwikkelfonds van waaruit kosten voor de ontwikkeling van een coöperatief warmtesysteem deels betaald kunnen worden met een achtergestelde lening.

Buurtwarmte geleverd door een modulair energiesysteem (MES)

Beeld: DEP

Het modulair energiesysteem (MES) is een innovatieve technologie om warmte op te wekken voor een efficiënte en duurzame warmtevoorziening. Dit systeem bestaat uit verschillende componenten, waaronder luchtwaterwarmtepompen, warmtebuffers, een slimme aansturing en gasketels. Die componenten kunnen per situatie verschillen – maatwerk dus. In de meeste gevallen zal de warmte geleverd worden door warmtepompen en een piekvoorziening met gas.

Het MES is opgebouwd uit twee lagen. Op de begane grond vind je de belangrijkste onderdelen: de gasketels, de buffervaten, de circulatiepompen en het besturingssysteem. De gasketels zijn er om extra warmte te leveren als dat nodig is, vooral tijdens koude periodes.

Ze nemen ongeveer 15% van de warmtevraag voor hun rekening en zorgen dat je altijd genoeg warmte hebt, ook als de vraag tijdelijk stijgt.

Op dit moment gebruiken de ketels aardgas, maar in de toekomst zou dat kunnen worden vervangen door duurzamer gas. Op de eerste verdieping, oftewel de dakopbouw, staan de lucht-waterwarmtepompen. Die zijn omgeven door een speciaal systeem dat geluid dempt en zorgt voor een goede luchtcirculatie. Deze warmtepompen leveren de meeste warmte. De warmte die het MES opwekt, wordt via een warmtenet bij de afnemers geleverd.

Het MES is een stap richting een duurzamer verwarmingssysteem en biedt een flexibele en betrouwbare manier om warmte te leveren. Dit systeem kan in de toekomst bovendien verder worden verbeterd, bijvoorbeeld door over te stappen op nog duurzamere energiebronnen.

Bron: DEP

We zijn nog maar net op weg met collectieve warmte

Maar werkt het wel? We zien niet veel coöperatieve warmtevoorzieningen langskomen. Kan de overheid niet beter het heft in eigen hand nemen met de publieke warmtebedrijven? Potters stelt: “De realiteit is inderdaad dat in nog geen enkele bestaande buurt met particulier bezit een coöperatieve warmtevoorziening is gerealiseerd. Enkele coöperaties hebben al wel voldoende draagvlak weten te krijgen voor een warmtenet in bestaande particuliere wijken. Deze route is het steunen waard.”

Veel projecten gaan niet door omdat de kosten voor (buurt)warmtenetten voor bewoners simpelweg nog te hoog zijn. Met de juiste subsidies en kostenvoordeel door slimmer en vaker kleine warmtenetten aan te leggen, kunnen die kosten omlaag. Daarnaast blijkt dat bewoners de toekomstige gasprijzen vaak te rooskleurig inschatten, waardoor bij een vergelijking de buurtwarmte duurder uitpakt.

Er is nog veel werk te verzetten om de belofte van coöperatieve warmte waar te maken. Als dat lukt, is de wijk niet alleen verduurzaamd, maar ook socialer en leefbaarder. Potters: “Het is echt niet makkelijk, maar de pay-off is de moeite waard: een duurzame wijk met draagvlak, vertrouwen en sociale cohesie.”

Een lokaal warmtesysteem voor de wijk